In den vreemde

Naar aanleiding van vele bezoeken aan de Verenigde Staten in 2002-03

In bepaalde culturen worden vrouwen betaald om te huilen op begrafenissen om zo het verdriet voor nabestaanden te intensiveren wat beter is voor het verwerkingsproces. In Bangkok, waar ik jaren gewoond heb, was ik eens op een traditioneel Chinese begrafenis van een bekende. De heftige betrokkenheid van zowel familieleden als gasten aanwezig bij het ritueel, waren gebaseerd op een schokkende gebeurtenis die écht was; uit het ‘leven’. De emoties die opgewekt werden echter heb ik sindsdien op eenzelfde manier ervaren bv. in de opera waar helemaal niets uit het echte leven is. De identiteit van de prikkel is ondergeschikt aan het ervaren.
Volgens Aristoteles bezit de tragedie kracht die een helende werking heeft op het gestel. Het is een feit dat in muziek de oorsprong van zulk een kracht te vinden is. ‘De geboorte van de tragedie uit de geest van de muziek’, het is de titel van het debuut van een schrijver die ik als ik onderweg ben in den vreemde, koester; Friedrich Nietzsche.
In den vreemde…misschien voel ik me daar thuis waar ikzelf een vreemde ben.
Voel ik mij niet verwant met het in de catacomben van de ruïnes van Europa verscholen expressionisme, pessimisme, nihilisme, iets waarvan de Amerikaanse cultuur wars is? Maar heb ik niet de illusoire spiegel van de muziek nodig omdat die van de Europese realiteit te confronterend is, en beweeg ik me er daarom niet verre van? Ver van mijn bed, in het continent waar eens moedige Europeanen heentrokken, hun kniezende landgenoten achterlatend, zit ik hier, ver van mijzelf, om zo, op afstand mijn oerdrang te kunnen definiëren. Aanbid ik niet Dionysus, god van de ongebreidelde roes, vertrouw ik niet op de onverwachte genadeslag der willekeur? Zo zit ik achter mijn laptop en probeer iedere vorm van systematiek, die noodzakelijk is voor een goed muziekwerk en die in Amerika regel lijkt te zijn, ondergeschikt te maken aan de intuïtie.
Hoe ver kun je gaan met het uitleven van je eigen wil, zonder anderen in de wielen te rijden en zo de harmonie van de samenleving uit balans te brengen? Nietzsche constateerde dit dilemma. Hoe om te gaan met de ogenschijnlijke contradictie ‘individuele vrijheid als groepsmotto’ zoals in de VS? Betekent dit music for the millions componeren? Het lijkt er af en toe op als ik kijk naar collega’s hier.
Vóór aanvang van een nieuw werk vindt vaak een gesprek tussen componist en dirigent plaats, zodat het publiek een ingang heeft in het werk dat gecomponeerd is door de persoon die daar staat te praten. Het is een goedwerkende methode als je het mij vraagt, die communicatie tussen muziek en publiek, en identificatie van publiek via de componist met het muziekwerk realiseert.
Is het mogelijk als componist je eigen wil concreet op te leggen aan luisteraars? Ook al is het mijn hoogste ideaal en mijn roeping dit via de weg van het componeren bewust tijdens een uitvoering te bewerkstelligen, realiseer ik me terdege dat het gaat om het ervaren an sich en niet om de inhoud van de ervaring. Muziek heeft niet de eigenschap, zoals taal, concreet te beschrijven. Ze raast voort over de banen van het inconcrete maar voelbare onderbewuste. Er zal geen publiek zijn die bij het horen van mijn eerste strijkkwartet direkt moet denken aan schilderijen van Jeroen Bosch met afbeeldingen van helse monsters in alle soorten en maten, terwijl dit voor mij de bron van inspiratie vormde. Wat men hoort zijn snelle en grillige gebaren die koude rillingen veroorzaken. Het appeleert aan de laagste registers van het menselijke wezen waar het oersinstinct de boventoon voert; daar waar zich de oorsprong van de muziek bevindt.